Model pedagoga szkolnego w ujęciu różnych autorów

Równocześnie z formalnoprawnym powołaniem zawodu pedagoga szkolnego, a nawet nieco wcześniej, w literaturze pedagogicznej pojawiły się opracowania o charakterze postulowanym, proponujące określone sposoby rozumienia funkcji i zadań przypisanych tej specjalności zawodowej.

W odróżnieniu od publikacji opisujących faktyczną pracę pedagogów propozycje zawarte w tych opracowaniach, wywodzą się z określonych poglądów pedagogicznych ich autorów na temat warunków optymalnego funkcjonowania szkoły. Propozycje te będziemy nazywać modelami.

Według A. Kamińskiego termin „model” jest to pojęcie ogólne opisujące bądź to obraz rzeczywistości, bądź to projekt składający się z postulowanych cech.

W tym drugim przypadku jest to według cytowanego autora „struktura teoretyczna, skonstruowana z cech pożądanych ludzkiego zachowania lub pożądanych form i sposobów funkcjonowania instytucji”.

Rozpatrywane w tym fragmencie rozdziału koncepcje modelowe charakteryzują się znacznym zróżnicowaniem. Część z nich, głównie propozycje A. Kamińskiego, H. Muszyńskiego, J. Wołczyka, I. Jundziłł, opisuje całokształt postulowanej pracy pedagogów szkolnych. To właśnie te opracowania stanowić będą główny przedmiot podjętej analizy. Najwcześniejsza propozycja przedstawiona przez A. Kamińskiego , nie wprowadza wprawdzie nazwy nauczyciel – pedagog szkolny, lecz posługuje się określeniem opiekun społeczny, pracownik społeczno – wychowawczy szkoły.

Mimo to traktować ją należy jako pierwszą rozbudowaną koncepcję tego zawodu.

Autor modelu umieszcza zadnie „pedagoga szkolnego” w kontekście problematyki dotyczącej trudności dydaktyczno – wychowawczych, postulując, aby na terenie szkoły powołać specjalnego typu pracownika przygotowanego do rozwiązywania indywidualnych problemów uczniów związanych z trudnościami w nauce i niedostosowaniem społecznym.

Rozpatrując możliwość realizacji zaproponowanych idei, A. Kamiński sugeruje, by działalność takiego pracownika zbliżona była do „postępowania lekarza z warsztatem pracy socjologa”. Istota tej koncepcji polegałaby na tym, że do niego kierowano by uczniów, u których zostały zauważone oznaki zaburzeń w zachowaniu i niedostateczne postępy w nauce, tak by mógł on skupić uwagę najwyżej na 50 uczniach, przy czym każdy „pacjent” stanowiłby indywidualny przypadek, wymagający wielu zabiegów diagnostycznych i terapeutycznych. Zarówno diagnoza, jak i terapia obejmować powinny nie tylko konkretne dziecko, lecz również jego rodzinę, postępowanie nauczycieli i funkcjonowanie grup rówieśniczych. Autor założył, że działania takie trwałyby przez dłuższy czas, aż do momentu stwierdzenia jawnych oznak poprawy.

Nietrudno zauważyć, że propozycja ta wyraźnie zawęża,

a zarazem szczegółowo określa, obszar zadań zawodowych pedagoga – opiekuna społecznego. Wyznacza dla niego względnie nowe zadania w dotychczasowej strukturze działania szkoły.

Mimo niezbyt fortunnej nazwy, szczególna wartość tej propozycji wynika z podkreślenia wartości problematyki nauczania szkolnego dla działalności pedagoga – opiekuna społecznego. Świadczą o tym, częste odwoływanie się autora do potrzeb współpracy z nauczycielami, jak i przypisywanie pedagogom – opiekunom społecznym szczególnych obowiązków w zakresie rozszerzenia i pogłębienia wiedzy pedagogicznej nauczycieli. Obowiązki te mają być realizowane w trakcie praktycznego rozwiązywania zadań powstałych na tle trudności dydaktyczno – wychowawczych uczniów.

Kolejny model postulowanych zadań przedstawiony przez J. Wołczyka nie stanowi w zasadzie odmiennej koncepcji, lecz ujęty jest w formie wypowiedzi polemicznych względem stanowiska H. Muszyńskiego.

Autor sądzi, że zadania pedagoga szkolnego muszą być zakrojone możliwie rozlegle, tak by obejmowały wszystkie podstawowe dziedziny działalności szkoły.

Wychodząc z przedstawionych założeń J. Wołczyk uważa, że propozycji H. Muszyńskiego nie należy traktować jako alternatywnych zespołów zadań, ale jako następujące po sobie etapy rozszerzania się zakresu zadań realizowanych przez pedagogów szkolnych. Proces ten mógłby się realizować w toku stopniowego wzrastania w rzeczywistość szkolną i umacniania się jego pozycji, jako ważnego składnika instytucji szkolnej. Na pytanie: czy pedagog szkolny będzie w stanie podołać tak szeroko zakrojonym obowiązkom – autor udziela odpowiedzi twierdzącej, zakładając nie tylko pośredni charakter jego oddziaływań, lecz również możliwość zwiększania „specjalistycznych służb pedagogicznych w szkole”, których liczba będzie wciąż wzrastała.

Największą wartością, której są podporządkowane wszelkie poczynania pedagoga, jest dziecko i jego dobro. Obserwując rozwój indywidualny każdego dziecka, a także organizując działalność opiekuńczo – wychowawczą, pedagog powinien dobrze się orientować w uwarunkowaniach procesów wychowawczych i czynnikach kształtujących osobowość. Może wtedy przeciwdziałać ujemnym wpływom i wykorzystać dodatnie. Pedagog musi rozpoznawać wychowawcze środowisko rodzinne oraz podnosić poziom kultury pedagogicznej rodziców. W ramach zadań ogólnowychowawczych organizuje również spotkania dyskusyjne z młodzieżą, w skład których pomoc uczniom w wyborze zawodu i kierunku dalszego kształcenia się.

Pedagog zajmuje się również niekorzystnymi dla uczniów zjawiskami takimi jak: depresje, nerwice czy stany lękowe. Docieka ich przyczyn i stara się podjąć odpowiednie środki zaradcze, które eliminują niepożądane sytuacje i stany uniemożliwiające dzieciom i młodzieży prawidłowe funkcjonowanie w środowisku szkolnym. Ponadto udziela pomocy uczniom w likwidowaniu napięć psychicznych powstałych na tle konfliktów rodzinnych oraz niepowodzeń szkolnych. Bywa rzecznikiem praw ucznia w konfliktach z nauczycielami. Zajmuje się również niekorzystnymi zjawiskami, takimi jak: alkoholizm, narkomania i nikotynizm.

W każdej szkole lub nawet w klasie można spotkać uczniów, którzy mają barki w wiadomościach szkolnych lub napotykają na trudności w nauce. Rola pedagoga szkolnego w takich sytuacjach sprowadza się do organizowania odpowiedniej pomocy w postaci grup wyrównawczych. Coraz lepsze narzędzia diagnozy i terapii pozwalają na wyłonienie tych dzieci i zastosowanie wobec nich odpowiednich metod pracy. Do obowiązków pedagoga szkolnego zalicza się też działalność kompensacyjną, która dotyczy wyrównywania braków środowiska rodzinnego w zaspokajaniu potrzeb uczniów – zarówno biologicznych, psychicznych, jak i społecznych. Istotnym elementem jego pracy jest organizowanie różnych form terapii zajęciowej dzieciom z objawami niedostosowania społecznego.

Działalność profilaktyczna pedagoga szkolnego rozpoczyna się od zapoznania się z sytuacją wychowawczą w poszczególnych klasach, a następnie sporządzenia ewidencji uczniów, którzy mają trudności w nauce, sprawiają kłopoty wychowawcze, potrzebują pomocy materialnej.

Prowadzenie działalności profilaktycznej to także organizowanie czasu wolnego uczniów. Wśród zadań dotyczących profilaktyki wychowawczej można również umieścić udzielanie wychowawcom i nauczycielom pomocy w ich pracy dydaktyczno – wychowawczej, nie można także zapomnieć o współpracy z organizacjami młodzieżowymi w dziedzinie wspólnego oddziaływania na uczniów wymagających szczególnej opieki i pomocy wychowawczej. Opieka pedagoga jest potrzebna w związku z zajęciami pozalekcyjnymi i świetlicowymi. W pracy profilaktycznej pedagoga ważne miejsce zajmuje wyrównywanie startu szkolnego, w tym badanie dojrzałości szkolnej.

Realizując swoje zadania, pedagog szkolny zbiera niezbędne wiadomości o potrzebach materialnych dzieci od wychowawców klas, opiekunów społecznych oraz przeprowadza wywiady środowiskowe. Tam, gdzie jest potrzebna pomoc materialna, pedagog występuje o przydział doraźnych albo stałych zapomóg, bezpłatnych lub częściowo odpłatnych obiadów, stypendiów itp.

W gestii pedagoga szkolnego leży również organizowanie wypoczynku podczas ferii i wakacji.

W nowej roli pedagog szkolny powinien przede wszystkim podejmować zadania, które są najbardziej adekwatne do aktualnych potrzeb ucznia i jego środowiska wychowawczego.

W ramach tych specyficznych zadań szczególne znaczenie przypisuje się działalności doradczej, badaniom wyników nauczania i wychowania uczniów na wewnętrzny użytek szkoły, kierowaniu indywidualnym rozwojem uczniów oraz opiece nad nimi. Biorąc pod uwagę główne funkcje spełniane przez szkołę, w których w swoisty sposób uczestniczy pedagog szkolny, I. Jundziłł przedstawiła następujące szczegółowe uwagi kierowane pod adresem pracy pedagogów szkolnych. Pedagog nie powinien w szkole uczyć żadnego przedmiotu, a jego praca powinna polegać na indywidualnych kontaktach z dziećmi. Ma dotyczyć między innymi: wyrównania startu szkolnego dzieci, organizowania grup wyrównawczych dla uczniów z opóźnieniami szkolnymi, organizowania pracy z uczniami wybitnie zdolnymi, pomocy indywidualnej uczniom w ich pracy samokształceniowej, udzielania pomocy metodycznej nauczycielom w zakresie postępowania z uczniami.

Dynamiczne zmiany zachodzące we współczesnej szkole wymagają od pedagoga wielu nowych kompetencji. Także obecna sytuacja społeczno – ekonomiczna naszego kraju spowodowała zmianę roli pedagoga szkolnego i to zarówno w ilościowym, jak i jakościowym aspekcie świadczonych „usług”. Pedagog ma zatem do spełnienia wiele obowiązków, wśród których na szczególne podkreślenie zasługuje:

- roztaczanie kompleksowej pomocy dla dzieci z ubogich

i niewydolnych rodzin,

- koordynowanie oddziaływań różnych instytucji i osób wspierających rozwój ucznia,

- wyzyskiwanie sił drzemiących w środowisku lokalnym dla optymalnego funkcjonowania szkoły,

- wykorzystywanie oferty formalnych i nieformalnych instytucji terapeutycznych do wychowawczo – edukacyjnych oddziaływań na indywidualnego ucznia, grupę i rodzinę,

- prowadzenie działalności profilaktycznej

Pedagog musi spełniać jednocześnie wiele ról: być wychowawcą, opiekunem, edukatorem, diagnostą, terapeutą i animatorem w jednej osobie.

W postawie zawodowej pedagoga szkolnego M.Słoma upatruje następujące elementy:

- intelektualny – dotyczący wiedzy o samym zawodzie, wiedzy

z zakresu całej grupy przedmiotów pedagogicznych, a także znajomości problematyki pedagogicznej,

- emocjonalny, tj. zaangażowanie w rzeczywistość wychowawczą szkoły jak również uczuciowe przywiązanie do uczniów,

- motywacyjno – działaniowy – dotyczący podnoszenia przez pedagogów na wyższy poziom efektywności pracy wychowawczej i kształtowania w sposób twórczy swojej roli zawodowej.

Przedstawiony model zadań zawodowych postulowanych w pracy pedagogów szkolnych zawiera wiele interesujących propozycji.

Na szczególną uwagę zasługują te, które podkreślają twórczy charakter pracy pedagoga i stawiają go w roli eksperta w zakresie problemów pedagogicznych. Atrakcyjnie jawi się również ta sfera działania, która polegać ma na podejmowaniu prób naukowego diagnozowania zarówno sytuacji wychowawczo – dydaktycznej szkoły, jaki i potrzeb uczestników procesu wychowania.